Dava ve Demokrasi

Demokrasi, herkesin aynı şeyi düşündüğü bir düzen değil; farklı düşünenlerin birlikte yaşayabildiği bir rejimdir. Temelinde uzlaşma ve müzakere vardır. Katı siyasal düşünceler ve büyük davalar demokrasiyle bağdaşmaz. Siyasetin davalar üzerinden yürütüldüğü yerde karşı taraf, farklı bir görüşün sahibi olarak değil, aşılması ya da susturulması gereken bir engel olarak görülür.

Büyük davalar çoğu zaman kendilerini tartışmanın üstünde konumlandırır ve sorunların çözümüne ilişkin kesin inançlara dayanır. Böyle toplumlarda siyasal amaçlar kutsallaşır; itiraz ihanet, uzlaşma ise taviz, hatta yenilgi olarak algılanır. Siyaset, ortak hayatı düzenleme çabası olmaktan çıkar ve kimin haklı, kimin düşman olduğunu belirleyen bir mücadele alanına dönüşür.

Demokrasinin yerleşmediği toplumlarda kimliklere ve davalara duyulan bağlılığın güçlü olması tesadüf değildir. Bu toplumlarda tek ortak fikir, devletin kutsanmasıdır. Kadir-i mutlak görülen bu devlet, hiçbir kuralla bağlı değilmiş gibi algılanır. Hayat belirsiz, olaylar anlaşılmaz; devleti yönetenler ise eleştirinin üzerinde bir konumdadır. Oysa modern devlet hukukla sınırlıdır. Bu sınırlar yurttaşlara güven verir: Devletin iş ve işlemleri kişiye ya da duruma göre değişmez, herkese aynı şekilde uygulanır. Kısacası toplumda bazıları diğerlerinden “daha eşit” değildir; ayrıcalıklar mümkün olduğunca azaltılır ve görünmez hâle getirilir.

Demokratik kurum ve ilkelerin yerleşmediği toplumlarda insanlar, belirsizlik karşısında güvenli bir aidiyet arar; siyaset de bu ihtiyacı keskin sınırlarla besler. Kimlikler değişmez saflara, davalar dokunulmaz inançlara dönüşür ve toplumun ortak zemini oluşmaz. Her seçim bir hesaplaşmaya dönüşür; her seçim son seçimmiş gibi görülür. Bu durum, “Bu seçim köprüden önceki son çıkış” sözüyle anlatılır. Her farklılık tehdit olarak algılanır. Zamanla demokrasi, kabilelerin ve grupların kamu alanında hâkimiyet kurmak için pazarlık etmesine indirgenir. Bugünkü Irak ve Lübnan bu durumun uç örnekleri arasında sayılabilir.

Kutuplaşmış, mahallelere bölünmüş ve uzlaşmaya kapalı toplumlarda insanlar olaylara kendi bulundukları yerden bakar. Seçimler yapılır, sonuçlar açıklanır; ancak seçimle ortaya çıkan farklılıklar ortak bir yönetim anlayışına dönüştürülemez. Koalisyonlar, farklı kesimlerin birlikte çalışma imkânı olarak değil, yeni bir sorun ya da sıkıntı kaynağı olarak görülür. Böylece demokrasi, toplumsal uzlaşmayı sağlayan bir rejim olmaktan çıkar; seçimlerin ve diğer usullerin işletildiği biçimsel bir düzeye indirgenir.

Oysa demokrasi yalnızca seçim yapmayı değil, seçimden sonra birlikte yönetmenin yollarını aramayı da gerektirir. Bunun için tarafların birbirini dinlemesi, anlaşmaya çalışması ve bazı konularda görüşlerinden taviz verebilmesi gerekir. Bu, inançları ya da temel ilkeleri terk etmek değil; ortak hayatı sürdürebilmek için her konuda yalnızca kendi dediğinde ısrar etmemektir. Fikirlerimizin mutlak doğrular olmadığını kabul etmek ve gerektiğinde onları gözden geçirmek demokratik olgunluğun parçasıdır. Çünkü ortak hayatı ayakta tutan, herkesin aynı davaya inanması değil, farklı davalara rağmen uzlaşabilmesidir.

Demokrasi büyük davalar peşinde koşanların rejimi değildir.