Batı Dün Neden Osmanlı’yı Parçaladı, Bugün Neden Yeni Bir “Osmanlı Millet Sistemi” İstiyor?

19.yüzyılda İngiltere öncülüğündeki Batı bloku, “ulusların kendi kaderini tayin hakkı” ve “azınlık hakları” söylemleri üzerinden Osmanlı’nın çok kültürlü yapısını parçalayarak Balkanlar’dan Ortadoğu’ya kadar onlarca mikro ulus-devletin doğuşunu destekledi. O dönem “imparatorluklar çağı”nın tasfiyesi için milliyetçilik, en etkili jeopolitik araçtı. Bugün ise aynı Batı’nın, özellikle ABD merkezli düşünce kuruluşları ve küresel stratejistler aracılığıyla; Ortadoğu ve gelişmekte olan coğrafyalar için yeniden etnik, mezhepsel ve inanç temelli “post-modern millet sistemi” modellerini gündeme taşıması dikkat çekici bir tarihsel çelişki olarak karşımıza çıkıyor.

Peki Batı, bir zamanlar yıkmak için mücadele ettiği bu zihniyete neden bugün yeniden ihtiyaç duyuyor? Bu gerçekten bir “çoğulculuk” ve “demokrasi” arayışı mı; yoksa değişen küresel dengelere göre güncellenmiş yeni bir jeopolitik aparat mı?

Bu soruya romantik tarih okumalarıyla değil, realist siyaset biliminin soğuk mantığıyla yaklaşmak gerekiyor.

Osmanlı Millet Sistemi, güçlü, adil ve merkezi bir egemenliğin (Devlet-i Ebed Müddet) altında; toplumun huzurunu, vergi nizamını ve iç barışı korumaya yönelik, kendi döneminin şartları içerisinde şekillenmiş pragmatik bir yönetim modeliydi. Arkasında “adalet çemberi” anlayışı vardı. Farklı dini ve etnik topluluklar, merkezi devlet otoritesinin üstünlüğü altında belirli bir düzen içerisinde yaşayabiliyordu.

Modern ulus kavramından tamamen farklı olarak, bireyleri ırklarına göre değil inanç topluluklarına (millet) göre organize eden bu monark sistem,imparatorluk sınırları içindeki gayrimüslim toplulukların (Rum, Ermeni, Yahudi vb.) kendi dinsel liderleri hamiliğinde, hukuki ve kültürel bir özerkliğe sahip olması esasına dayanıyordu.

​Devlet; vergi, asayiş ve dış savunma dışındaki medeni hukuk (evlenme, miras), eğitim ve dini ibadet gibi alanları tamamen toplulukların kendi iç mekanizmalarına bırakmıştı. Bir Yahudi ile bir Hristiyan arasındaki dava devlet mahkemesinde görülürken, iki Hristiyan arasındaki miras uyuşmazlığı kendi kilise mahkemelerinde çözülüyordu.

Ancak bu model; modern vatandaşlık hukuku, anayasal eşitlik, demokratik temsil ve ulus-devlet bilincinin henüz ortaya çıkmadığı bir çağın ürünüdür. Millet sistemini aynen bugüne kopyalamak, bireysel hak ve özgürlüklere dayanan modern demokrasi anlayışıyla çelişir.

Dolayısıyla onu bugünün dünyasına birebir taşımaya çalışmak, tarihsel bağlamı göz ardı eden romantik bir nostaljiye dönüşebilir. Özellikle günümüz Ortadoğu’sunda yükselen etnik aidiyetler, mezhepsel kırılmalar, dış müdahaleler ve vekâlet savaşları düşünüldüğünde; Osmanlı’daki merkezi otoriteyi mümkün kılan toplumsal zemin artık büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Fakat asıl dikkat çekici olan, Batı’nın bugün bu modeli bambaşka bir amaçla yeniden yorumlamasıdır.

Ulus-Devlet Modeli Batı İçin Artık Yeterince İşlevsel Değil

19.ve 20. yüzyıllarda İngiltere ve Fransa gibi emperyal güçler için ulus-devlet modeli son derece işlevseldi. Çünkü sanayi devrimi sonrası kapitalist dünya; sınırları belirli, merkezi otoritesi güçlü ve homojen iç pazarlar üretebilen devletlere ihtiyaç duyuyordu. Sykes-Picot düzeniyle Ortadoğu’da kurulan Irak, Suriye ve benzeri yapılar bu mantığın ürünüdür.

Ancak 21. yüzyılda tablo değişti.

Küreselleşme, dijital ekonomi ve çok uluslu şirketler çağında güçlü ulus-devletler; küresel sermaye hareketleri ve hegemonik güçlerin manevra alanı açısından bir “engel” olarak görülmeye başlandı. Bugünün küresel aklı, sert sınırlar yerine geçirgen yapılar; güçlü merkezi devletler yerine ise parçalı ve daha bağımlı yönetimler istiyor.

Tam bu noktada “post-modern millet sistemi” fikri devreye giriyor. Etnik ve mezhepsel alt kimliklere doğrudan siyasi ve hukuki statüler verilerek merkezi devlet yapılarının aşındırılması hedefleniyor. Bu yaklaşım; demokrasi söylemiyle pazarlansa da, pratikte çoğu zaman merkezi otoriteyi zayıflatma sonucunu doğuruyor.

“Böl ve Yönet” Stratejisi Güncellendi

Realist siyaset teorisinin temel kurallarından biri şudur: Tam kaos sürdürülebilir değildir. Irak örneğinde görüldüğü gibi, devletin tamamen çökmesi sadece terör örgütleri, göç krizleri ve kontrol edilemeyen güvenlik sorunları üretir.

ABD ve Batılı müttefikleri, doğrudan işgallerin maliyetini gördükten sonra “yönetilebilir istikrarsızlık” stratejisine yöneldi. Bunun yolu ise toplumları tamamen yok etmek değil; etnik, mezhepsel ve kültürel alt kimlikler üzerinden kalıcı biçimde parçalı halde tutmaktır.

Bugün Lübnan’daki mezhep kotası sistemi ya da Irak’taki Şii-Sünni-Kürt güç paylaşımı modeli bunun modern örnekleri olarak okunabilir. Bu yapılar teorik olarak “çoğulculuk” üretirken, pratikte ortak bir ulusal bilinç ve merkezi direnç odağının oluşmasını zorlaştırıyor. Her grup kendi alanında var oluyor fakat güçlü bir ortak siyasal irade ortaya çıkamıyor.

Bu nedenle bugün önerilen model, Osmanlı’daki millet sisteminin tarihsel ruhunu değil; onun post-modern ve jeopolitik amaçlarla dönüştürülmüş bir versiyonunu temsil ediyor.

Kimlik Siyaseti Yeni Küresel Araç Haline Geldi

Soğuk Savaş sonrası dünya, ideolojik kamplaşmalardan kimlik eksenli çatışmalara kaydı. Artık mücadeleler çoğu zaman “sağ-sol” değil; etnisite, mezhep, kültür ve aidiyetler üzerinden yürütülüyor. Huntington’ın “Medeniyetler Çatışması” yaklaşımı da bu dönüşümün teorik arka planlarından biri oldu.

Batı entelektüel dünyasında bir dönem “anayasal vatandaşlık”, “ortak ulusal kimlik” ve “kamusal birlik” gibi kavramlar modernleşmenin temel taşı olarak görülürken; bugün bunların yerine mikro kimliklerin kutsandığı yeni bir söylem yükseliyor.

İronik olan ise şudur: Batı kendi içinde göç krizleri, kültürel parçalanma ve kimlik çatışmalarıyla mücadele ederken; aynı modeli Ortadoğu gibi kırılgan coğrafyalarda “özgürlük”, “çoğulculuk” ve “yerel demokrasi” söylemleriyle teşvik ediyor.

Osmanlı’nın bir dönem merkezi adalet anlayışıyla yürüttüğü “farklılıkları birlikte yaşatma” modeli; bugün küresel güçlerin elinde, ortak bir ulusal idealin oluşmasını engelleyen bir stratejik araca dönüştürülme riski taşıyor.

Aslında mesele, Osmanlı nostaljisi ya da Batı karşıtlığı üzerinden okunabilecek kadar basit değildir. Gerçek soru şudur:

Toplumlar; dış müdahalelere açık parçalı kimlikler üzerinden mi yönetilecek, yoksa herkesin eşit vatandaşlık temelinde aidiyet hissedebildiği güçlü hukuk devletleri mi inşa edilecek?

Çünkü geleceğin küresel ve bölgesel istikrarı; ne dış güdümlü, toplumu kompartımanlara bölen mikro cemaatçilikte ne de farklılıkları yok sayarak toplumu boğan radikal ulusçulukta yatıyor. Kalıcı çözüm; farklılıkları inkâr etmeyen ama onları ortak bir vatandaşlık hukukunda buluşturabilen adil, güçlü ve demokratik devlet modelinde yatıyor.

​Nitekim bu modelin yapısal çerçevesi, coğrafyamızda bir asır önce Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından deha düzeyinde bir öngörüyle çizilmiştir. Bugün küresel krizlerin panzehiri olarak aranan ve zamana karşı direncini hala en güçlü şekilde koruyan bu vizyon; 100 yıl önce temelleri atılan laik, demokratik, sosyal bir hukuk devleti çatısı altında, ortak bir geleceğe inanmış eşit vatandaşlar topluluğu olabilmektir.

Sonuç olarak; Osmanlı Millet Sistemi’nin felsefi birikimini doğru okumak, ancak onun tarihsel sınırlarını görerek modern cumhuriyetin kazanımlarına sarılmakla anlamlıdır. Batı’nın coğrafyamızı etnik ve mezhepsel hatlarla yeniden dizayn etme, bizi alt cemaat kimliklerine indirgeme çabalarına karşı en köklü ve modern kalkan; 100 yıl önce temelleri atılan laik, demokratik, sosyal bir hukuk devleti çatısı altında, “Ne Mutlu Türküm Diyene” iradesiyle ortak bir geleceğe inanmış eşit vatandaşlar topluluğu olabilmektir. Zamansız reçete, geçmişin cemaat gettolarında değil, Cumhuriyet’in aydınlık vatandaşlık hukukunda ve Türk üst kimliğinin birleştirici gücünde saklıdır.

​Bu üst kimlik, ırkçılık temelinde sonradan kurgulanmış yapay bir bağ değildir. Aksine o; Asya’dan Anadolu’ya, Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan bin yıllık devlet aklının, kültürel harcın ve birlikte yaşama tecrübesinin tarihte hak ettiği köklü değeri ve saygınlığı koruma iradesidir. Dünyanın kaderine yön veren bu büyük ve köklü tarihin, küresel ölçekte “Güçlü Bir Devlet” vizyonuyla taçlandığı her an, bu devlete “vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes için” en büyük onur ve gurur kaynağıdır. Türk üst kimliği; bu muazzam gücün ve adaletin gölgesinde yaşayan her bir ferde, dünyaya yön veren bir medeniyetin parçası olmanın haklı aidiyetini ve asaletini yaşatan bir çatı kılavuzudur.